پایان نامه استان خراسان جنوبی و محصولات کشاورزی

سوخ (پیاز): شکل عمومی سوخ می‌تواند بیضوی پخ، لوزی، تخم‌مرغی، دایره‌ای و یا بیضوی پهن باشد. یکی از صفات مورد بررسی پهنای گردن آن می‌باشد که ممکن است خیلی باریک، باریک و تا بسیار پهن دیده شود. شکل قاعده پیاز زعفران ممکن است گرد و یا تورفته باشد. دیده شده که ضخامت قطر آن در ابتدا و انتها و وسط سوخ شکل آن را متفاوت کرده است. شکل سوخ از لحاظ استفاده بازار از صفات بسیار مهم آن می‌باشد. در پیاز زعفران حالت چندقلویی نیز، چنانچه در بیشتر گیاهان دارویی که دارای پیاز هستند، با درصد بسیار پایینی وجود دارد.
پیاز زعفران دارای الیاف قهوه‌ای‌رنگ است که در برخی گونه‌ها بسیار فشرده و در گونه‌هایی دیگر کم‌پشت‌تر می‌باشد و از ورای آن رنگ سفید پیاز به وضوح دیده می‌شود.
برگ سوزنی: اولین اندامی است از زعفران که به محض جوانه زدن در سطح خاک دیده می‌شود. چمچه‌ها در برخی ارقام بسیار بلند هستند و اکثراً در ارقام پابلند زعفران دیده می‌شوند. در بیشتر ارقام متوسط آن نیز وجود دارند و در ارقام پاکوتاه زعفران به صورت بسیار کوتاه نیز دیده می‌شوند.
شکل 2- 3. قسمت های مختلف گیاه زعفران. 1. مقطع طولی گیاه، 2. پرچم، 3. دانه های گرده، 4. مقطع طولی تخمدان، 5. مقطع عرضی تخمدان، 6. کلاله (66).
2- 4. تاریخچه کاشت و کاربرد زعفران
سابقه کاشت زعفران در ایران به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. ایرانیان ضمن صدور زعفران به بسیاری از نقاط جهان باستان، خواص آن را به یونانی‌ها، رومی‌ها، چینی­ها و اقوام سامی از جمله عرب‌ها معرفی کردند و شیوه زراعت آن را در سده‌های اول تا چهارم هجری به امت‌های اسلامی اطراف مدیترانه آموختند. به این ترتیب که نخستین زعفران کاری به وسیله ایرانیان تبعید شده توسط معاویه در نواحی شام دایر شد، سپس کاشت زعفران در شمال آفریقا و اندلس(اسپانیای اسلامی) و صقلیه (سیسیل) رواج یافت و اقوام ایرانی همچون رستمیان و بنوطبری در انتقال فرهنگ زعفران کاری مؤثر بودند. مستندات تاریخی بیانگر این واقعیت است که ایرانیان از روزگاران کهن به زر و زعفران علاقه و توجهی زیاد داشته‌اند، به طوری‌که در جشن‌ها و سرورها و مجالس بزم و نشاط مانند عروسی‌ها و اعیاد، یا استقبال از بزرگان و زائران زر و زعفران نثار قدم‌ها می‌کردند. در برپایی با شکوه‌تر این گونه آئین‌ها، ضمن آذین‌بندی و آینه‌بندان، سکه‌های زرین و سیمین را به همراه زعفران و گل و نقل بر سر عروس و داماد یا شخصیت‌های مورد نظر و گاهی همه حاضران در این گونه مراسم می‌ریختند. در برخی از مراسم زعفران را به تنهایی یا همراه با مشک و عنبر و عود دود می‌کردند و گلاب می‌پاشیدند.
مستند شده است که زعفران به عنوان محصول گیاهی خوراکی و ادویه در پخت و پز دربار امپراتوری هخامنشی استفاده می شده است (67). در عصر هخامنشیان زعفران برای تزئین گرده‌های نان و معطر کردن خوراک‌ها به کار می‌رفته‌است. در دوره پارت‌ها زعفران ایران به یونان و روم فرستاده می‌شد، بعداً چین هم از مشتریان زعفران ایران شد. در عصر ساسانیان کاشت زعفران در قم نیز رایج شد و مرغوبیت محصول آنها شهرت یافت. در همان روزگار زعفران در پرداخت کاغذهای گران‌قیمت کاربرد پیدا کرد، اما پیشتر از آن محلول زعفران به عنوان مرکب تحریر استفاده می‌شد و تا قرن‌ها بعد در ترکیب مرکب‌های تحریر مرغوب به کار می‌رفته‌است.
زعفران در طب سنتی و سیستم سلامت Ayurvedic به عنوان عامل سداتیو، خلط آور، ضد آسم، قاعدگی آور و آداپتوژنیک به کار رفته است. زعفران در ترکیبات اوپیوئید مختلفی برای تسکین درد به کار برده شده است (قرن های 16 تا 19) (68). کمیسیون مقالات آلمانی این گیاه را برای استفاده در درمان کرامپ و آسم تأیید نکرده است (69).
2- 5. وضعیت کنونی کشت زعفران
کروکوس ساتیووس با ارزش ترین گیاه دارویی به عنوان منبع زعفران بوده و اهمیت صادراتی بالایی در اقتصاد کشاورزی ایران (خراسان جنوبی) و هند (جامو و کشمیر) دارد. ایران کشوری با 1.64 میلیون کلیومتر مربع مساحت بوده در شمال منطقه گرمسیری قرار دارد. فقط در 12% کل مساحت کشور کشاورزی می شود.
در حال حاضر، کشت زعفران در ایران به ویژه در شهرستان های شهرستان زاوه ، تربت حیدریه، تایباد (طیبات)، باخرز، گناباد و سبزوار و نیشابور در استان خراسان رضوی و شهرستان های قائن، بجستان، فردوس، سرایان و بیرجند در استان خراسان جنوبی و به تازگی در استان‌های فارس و کرمان و لرستان رواج دارد. ایران با متوسط تولید ۹۰ تا ۹۳ درصد از مجموع تولید جهانی زعفران (بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ تن در سال) در این زمینه مقام اول را داراست. استان خراسان رضوی در سال 2010، 57 تن زعفران صادر کرد. علاوه بر ایران، کشور های غرب آسیا و حاشیه دریای مدیترانه که زمستان سرد و تابستان گرم به ویژه با رطوبت پایین دارند، مناطق مناسبی برای کشت زعفران به شمار می روند. اسپانیا با تولید متوسط ۲۵ تن، مقام دوم و کشورهای هندوستان، جزایر اسپرون روسیه، سنگاپور، مالزی، ژاپن، تایوان، چین، فرانسه، ایتالیا، آلمان، استرالیا و یونان با تولید متوسط ۲۵تن، مجموعاً مقام سوم را به خود اختصاص می‌دهند.
در ایران استان خراسان رضوی بعد از استان فارس بزرگترین تولیدکننده محصولات کشاورزی است و مساحت زیر کشت بیش از 47 هزار هکتار است. تولید زعفران از سال 1973 تا 2001 از هفده تن به 138 تن افزایش یافته است (70). قیمت این ادویه طبی گران در ایران وابسته به قیمت جهانی است. فرض بر این است که حدود 80% کل زعفران تولیدی کشور به خارج صادر می شود که شامل 65 درصد کل تولید زعفران دنیا است (70).
فصل سوم: استانداردها و معیارهای زعفران
3- 1. فصل مناسب برداشت زعفران
جمع آوری گل های زعفران و جداسازی کلاله آن ها آسان نبوده و بلافاصله بعد از ظهور اولین گل در مزرعه شروع می شود، زیرا گل ها کمتر از 3 تا 4 روز باقی می مانند. اگر گل ها در هوای گرم و نور آفتاب و باد قرار بگیرند، کیفیت رنگ و عطر زعفران تغییر یافته و کاهش می یابد. فصل مناسب برای برداشت زعفران متغیر بوده و وابسته به اولین آب دهی است. در استان خراسان این فصل از حدود اکتبر تا نوامبر است. مدت گل دهی معمولاً 15 تا 25 روز طول کشیده و بهترین زمان برای جمع آوری آن ها پیش از طلوع آفتاب است (60, 70).
3- 2. شیوه مناسب جمع آوری
جمع آوری گل ها به صورت دستی و توسط کارگران انجام می شود. سبدهای پلاستیکی یا چوبی برای جابجایی استفاده می شود تا از هرگونه آسیب مکانیکی یا آلودگی جلوگیری شود. گل ها باید در همان روز برداشت به وسیله دست باز شوند. اگر گل ها قبل از جمع آوری باز شوند، ممکن است کلاله ها شکسته شده و با گلبرگ ها مخلوط شوند و کیفیت زعفران کاهش یابد (60, 71).
3- 3. روش های خشک کردن
کلاله های جمع آوری شده زعفران باید خشک شوند تا برای مدت طولانی بتوان آن ها را ذخیره کرد. روش خشک کردن بر کیفیت و قیمت محصول تأثیرگذار است. در روش سنتی، کلاله ها درون سبدهای دارای سوراخ های ریز دسته بندی شده و سپس از سقف اتاقی با دمای مناسب آویزان می گردند. زمانی که رنگ کلاله ها به قرمز تیره شده و در بین دو انگشت می شکنند، فرآیند خشک کردن به اتمام می رسد. این روش مدت زمان زیادی طول می کشد (حدود 1 هفته) و به همین دلیل تولید کنندگان، زعفران را در زیر نور آفتاب قرار می دهند که موجب می شود محصول تیره تر شود (72). در طی سالیان اخیر این تکنیک بتدریج جای خود را به اون های الکتریکی داده است.
اخیراً روش پیشرفته خشک کردن مورد استفاده قرار گرفته است که در طی آن کلاله ها بر روی شبکه ابریشمی استریل درون اون قرار داده می شوند. با این متد، رطوبت محصولات مساوی مقدار استاندارد 13% خواهد بود. خشک شدن سریع، کیفیت بالا و کمتر تحت تأثیر قرار گرفتن به واسطه آلودگی و قارچ از دیگر مزیت های این روش است (72). نمونه های زعفران از کشورهایی مانند انگلستان، ایران و هند با استفاده از مقادیری که از ISO/TS332-1 به دست آمده مورد مقایسه قرار گرفتند و نتایج نشان دادند که مقادیر محتوای رطوبت نمونه های سه کشور به مقادیر استاندارد نزدیک اند، هرچند مقادیر زعفران هندی اندکی کمتر از بقیه بود، که این مسأله را می تون با روش های مختلف خشک کردن در کشورهای مختلف و نیز تفاوت های آب و هوایی توضیح داد (73).
3- 4. استاندارهای بین المللی ماده گیاه
زعفران یک ماده گیاهی طبی بوده و باید از استانداردهای بین المللی پیروی کند. ویژگی های مهم شیمیایی زعفران خشک بر اساس ISO 3632-1 تعیین شده است. یکی از پارامترهای اصلی اندازه گیری قدرت رنگ دهی از طریق کروسین، پیروکروسین و سفرانال با استفاده از اسپکتروفتومتری فرابنفش قابل رویت (UV-Vis) است، که منجر به تعریف 4 کیفیت مختلف زعفران شده است. چهار دسته کیفیتی برای رگه یا پودر زعفران با استفاده از قدرت رنگ دهی در طول موج 440 نانومتر به سه دسته کاهش یافته است. دسته چهار سیستم طبقه بندی قبلی ISO حذف شد، با توجه به این واقعیت که محصول با قدرت رنگ دهی بالای 80 نمی تواند زعفران باشد (38).
3- 5. معیارهای سازمان غذا و دارو (FDA)
بر اساس قوانین سازمان غذا و دارو (71)، زعفران به عنوان چاشنی و طعم دهنده طبیعی غذا و بدون محدودیت در مصارف پخت و پز تأیید شده است؛ بنابراین این محصول باید واجد معیارهای زیر باشد:
کلاله ها باید زرد بوده و ترکیبات ارگانیک خارجی نباید بیش از 10% باشد.
رطوبت زعفران هنگامی که در دمای 100 درجه خشک می شود نباید بیشتر از 14% باشد.
این نوشته در علمی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.